Zaterdag 07 Februari 2015 - 09:43:31

Inhoud:
a. ​​Oorsprong
b. Definitie
c. Spraakverwarring
d. Symptomen bij burn-out
e. Tussendoortje: Hoe gaan wij om met mensen die om een pauze vragen? Die dreigen uit te vallen?

>> Ga terug naar de Uitgelichtpagina over 'burn-out bij pastores in de gezondheids- en welzijnszorg'

 

a. Oorsprong

Het lijkt haast alsof er modetrends zijn in de medische wereld. Ziektebeelden komen en gaan, samen met de evoluerende kennis over lichaam en geest. Een eeuw geleden was er weinig tot geen sprake van spastisch colon, bekkeninstabiliteit, voedselintolerantie, ADHD, fibromyalgie,…
Is burn-out ook geen redelijk recente aandoening? Klopt. De term burn-out werd voor het eerst gebruikt in de jaren ’70 van de vorige eeuw, door de Amerikaanse psychologen Herbert Freudenberger en Christina Maslach. Zij waren pioniers in het onderzoek naar burn-out. Letterlijk betekent de term ‘opbranden’. De stekker is uit het stopcontact gehaald.
 

b. Definitie

Volgens Maslach bestaat burn-out uit drie, min of meer samenhangende verschijnselen: uitputting (extreme vermoeidheid), cynisme (ten aanzien van het werk en de mensen met wie men werkt) en een lager zelfbeeld van de eigen competenties. Dezelfde aspecten komen aan bod in de definitie die de Vlaamse burn-outspecialist Luc Swinnen hanteert.

“Een burn-out is een toestand van psychische, emotionele, mentale en fysieke uitputting die wordt vergezeld door extreme stress. Hierbij treedt depersonalisatie en dehumanisatie op, wat wil zeggen dat de personen die eraan lijden zich ‘minder mens’ voelen. Dat brengt met zich mee dat ze vaak een verminderd vertrouwen hebben in hun persoonlijke competenties. Ze zijn erg cynisch en bekijken de anderen en de wereld rondom hen op een negatieve manier. Gevoelens van kwetsbaarheid, vijandigheid of somberheid overheersen.”[1]
 

c. Spraakverwarring

Burn-out wordt vaak in één adem genoemd met stress, depressie, overspannenheid, bore-out,… Toch is het niet juist om al deze begrippen door elkaar te gebruiken.

Burn-out is niet gelijk aan een depressie. Een depressie is een stemmingsstoornis die zich kenmerkt door zware neerslachtigheid of het verlies van levenslust. Mensen met een klinische depressie zijn niet meer in staat om vreugde te ervaren (anhedonie). Burn-out is daarentegen een energiestoornis. Vroeger waren er vooral infectieziekten (malaria, tbc, mazelen, tetanus,…). Tegenwoordig is er veel meer sprake van energieziekten. Bij burn-out is de energie opgebruikt en wordt de kleinste inspanning een gigantische hindernis.

De symptomen van en klachten bij bore-out zijn dezelfde als bij burn-out, maar toch is het belangrijk om een onderscheid te maken. Ook bij bore-out voel je je onzeker, futloos en oververmoeid. Hier ligt de oorzaak niet bij overbelasting, maar bij ‘onderbelasting’. Er is een gebrek aan evenwicht tussen je capaciteiten en wat er van je verwacht wordt: te weinig werk, te weinig uitdaging, te weinig sturingsmogelijkheden. De verveling slaat toe en er ontwikkelt zich een gevoel van leegte en waardeloosheid. Het gebrek aan uitdaging zorgt ervoor dat je geen noemenswaardige succeservaringen kent en dus daalt ook je zelfvertrouwen. Het taboe op bore-out is zo mogelijk nog groter dan op burn-out. Want in tijden waarin stress een statussymbool is geworden, lijkt chronische verveling ongeoorloofd en onbespreekbaar.

Stress. Het hoge woord is eruit. Je voelt je hartslag al versnellen bij het lezen. S.T.R.E.S.S. En nochtans is stress een heel natuurlijke impuls, die niet per se om negatieve perceptie vraagt. Bij stress ontstaat er in het lichaam een reactie die je in staat stelt om snel en alert te reageren: polsslag en ademhaling versnellen, spieren spannen zich, er komt adrenaline vrij in het bloed. Er is niets mis met stress in ons leven. De meeste mensen hebben een beetje gezonde stress nodig om voldoende uitdaging te hebben en zich goed te voelen. Stress wordt maar een probleem als de draaglast (de hoeveelheid stress of de ernst van de stresserende situatie) groter is dan de draagkracht (de middelen die je hebt om met de situatie om te kunnen gaan). Als er iets ingrijpends gebeurt (je baan verliezen, een relatiebreuk) of als je gedurende langere tijd onder druk staat (te veel werk, spanningen, geldgebrek,…) dan kan stress leiden tot overbelasting en uitputting.
Het is goed een onderscheid te maken tussen professionele vormen van stress en persoonlijke stress.

professionele stress persoonlijke stress
ontoereikende jobtraining gezondheidsproblemen
financiële druk familiale zorgen
onregelmatige werktijden financiële bekommernissen
te veel papierwerk leeftijdsgebonden verlieservaringen


Stress uit zich veelal in symptomen op lichamelijk en psychisch vlak, maar ook op het vlak van je gedrag. Als een aantal duidelijke klachten zich voordoen, moet het alarmlampje gaan branden.

Typische lichamelijke symptomen van stress zijn:
- aanhoudende moeheid
- slapeloosheid
- spierpijn, hoofdpijn, rugpijn
- maagpijn, darmstoornissen, slechte eetlust
- verminderde weerstand tegen infecties
- hartkloppingen, verhoogde bloeddruk

Typische psychische symptomen van stress zijn:
- niet meer tot rust komen, gejaagdheid
- prikkelbaar, geïrriteerd zijn
- sombere buien, huilbuien, piekeren, angst
- niet meer kunnen genieten, lusteloos en futloos zijn
- besluiteloosheid, concentratieverlies
- onzekerheid, minder zelfvertrouwen

Typische gedragsveranderingen zijn
- minder presteren en meer fouten maken
- meer roken, alcohol of drugs gebruiken
- meer slaap- en of kalmeermiddelen gebruiken
- sociale contacten vermijden

Het is belangrijk om deze signalen niet te negeren of te denken dat het vanzelf wel weer zal overgaan. Omdat de stress ervoor zorgt dat je de nodige rust en ontspanning niet meer vindt om de stresserende situatie goed aan te kunnen, gaat het met je stress vaak van kwaad naar erger.
Onderzoek toont al geruime tijd aan dat er verschillende reacties mogelijk zijn op stress. Hans Selye[2] sprak over drie vaak voorkomende antwoorden op een bedreigende situatie: vluchten, vechten, bevriezen. Vluchtgedrag hangt nauw samen met uitstelgedrag; het probleem vooruit schuiven of uit de weg gaan. Agressie, controle, dominantie en woede horen thuis bij vechtgedrag; jezelf voorbij hollen om brandjes te blijven blussen. Wie bevriest bij stress doet helemaal niets. Je staat sprakeloos en verlamd toe te kijken.

Stress is heel vaak de prikkel of de trigger, terwijl burn-out het gedrag is dat erop kan volgen. Een langdurige overdosis stress kan ervoor zorgen dat je overspannen geraakt. Soms is de werkoverbelasting zo groot, dat rust alleen niet meer helpt. Dan kunnen de spanningsklachten leiden tot burn-out.

stress burn-out
te veel engagement of inzet geen engagement of inzet meer
emoties zijn versterkt emoties zijn gedempt
brengt drukte en hyperactiviteit teweeg brengt hulpeloosheid en hopeloosheid teweeg
verlies aan energie verlies aan motivatie, hoop, idealen
vooral lichamelijke gevolgen vooral emotionele gevolgen

 

Emotionele moeheid (compassion fatigue) is een ander begrip dat binnen de context van burn-out ter sprake komt. Het is een klacht die zich vooral bij zorgverleners laat horen. Het gaat om een geleidelijke vermindering van medeleven/medelijden. Emotionele moeheid werd voor het eerst vastgesteld bij verpleegsters in de jaren 1950. Hoe meer een zorgverlener zich kan verplaatsen in de pijnlijke situatie van de ander, hoe groter het risico op emotionele uitputting. Er is sprake van een te sterke identificatie met het verhaal van de zorgvrager. Emotionele uitputting uit zich in emotionele symptomen (angst, woede), somatische symptomen (overmatig transpireren, duizelen), gedrag (irritatie, zich terugtrekken), cognitieve symptomen (afgenomen eigenwaarde, perfectionisme) en spirituele symptomen (verlies van richting, geloof, hoop, voldoening)

Secundaire traumatisering ligt in het verlengde van emotionele moeheid. Het is het resultaat van een langdurige blootstelling aan stress ten gevolge van de confrontatie met personen die lijden. Ook hier gaat het om een kwetsbaarheid die vaker voorkomt bij mensen met een zorgdragend beroep. Zij worden zo sterk geraakt door de miserie van de zorgvrager dat zij er zelf door getraumatiseerd geraken. Zorgverlener en zorgvrager dreigen te versmelten. Er geldt een óver-betrokkenheid.


d. symptomen bij burn-out

Wanneer een aantal van onderstaande klachten zich langdurig voordoen, hou dan rekening met een mogelijke burn-out.[3]

Vluchtgedrag: geneigd zijn om het werk of relaties zoveel mogelijk te ontvluchten
Kritiek: kritiek hebben op collega’s, bazen en het werk zelf
Energiegebrek: het voelt alsof de stekker uit het stopcontact werd gehaald
Aangetast relativeringsvermogen: een klein probleem neemt enorme proporties aan en lijkt niet overbrugbaar te zijn
Slapeloosheid: moeilijk inslapen, doorslapen of te vroeg wakker worden
Medicatie: veel kalmerende middelen/slaapmiddelen/vitaminen/…. gebruiken
Hulpeloosheid: zich leeg en verlaten voelen
Hopeloosheid: niet weten wat te doen
Cynisme: je voelt je geen waardevol mens en kijkt cynisch naar de wereld
Lichamelijke klachten: hoofdpijn, nekpijn, rugpijn, hartkloppingen, oorsuizen, wazig zicht, misselijkheid, darmproblemen,…
Angst: snel bang en onrustig
Woede: irritatie, opvliegend en weinig geduld met anderen
Negativisme: onproductieve gedachten hebben
Emotionele starheid
Schuldgevoelens
Gebroken relaties
Gevoel van zinloosheid van het leven
Verlies van werk

 

e. Tussendoortje. Hoe gaan wij om mensen die om een pauze vragen? Die dreigen uit te vallen?


Ik kom, uit het Westen van het land, uit West-Vlaanderen, ik ben wat men noemt een Westvlaming. Hart op de tong, Bourgondiërs, levensgenieters, harde werkers. Stigmata zijn het. West-Vlaanderen heeft het grootste zelfmoordcijfer van België. Wij zijn lachende clowns. Achter de façade schuilt een onmetelijk verdriet. Allez lacht ne keer. Morgen is’ t weer over. Herpakt u. Ne keer goed slapen en ge zijt er door. Pakt een pilleke als 't niet rap verbetert.
Wij hebben de woordenschat niet. Wij zijn blind voor gevoelens, en doof voor de tederheid. In Vlaanderen gaan de rolluiken naar beneden zodra het donker wordt. Wij schamen ons voor onze mislukkingen, wij schamen ons voor onze faillissementen. Wij schamen ons voor onszelf. Wij herpakken ons, en wij doen voort. Voortdoen, het leven is te kort, en wij slepen ons voort met op onze ruggen een zak vol schuld en boete. En terwijl wij zo naarstig voortdoen vergeten wij te leven. Vergeten wij om te kijken om te zien of iedereen nog wel mee is. Wij schamen ons voor de achterblijvers. Plaatsvervangende schaamte is erger dan eigen schaamte.
Allez lacht ne keer! Gij toch nie. Da kan ik nie geloven. Ge hebt werk. Gij moest u schamen da gij u schaamt. Gij zijt nen theaterbuffel, een podiumbeest. Gij u schamen? Toneelspelers. Gijlder kent toch geen schaamte? Hier. Pakt een pilleke. 

Wim Opbrouck, tekst uitgesproken op PsychEvent van Thomas More, op 25 november 2014, Psychiatrisch Ziekenhuis Duffel.

 


>> Ga terug naar de Uitgelichtpagina over 'burn-out bij pastores in de gezondheids- en welzijnszorg'

 

[1] L. Swinnen, Burn-out, Leuven, Davidsfonds, 2012, p.16.
[2] Hans Selye, The Stress of Life, McGraw-Hill, New York, 1956, 1978.
[3] L. Swinnen, Burn-out, Leuven, Davidsfonds, 2012, p. 17