Werken met een spirituele checklist in de palliatieve zorgeenheid van het UZ Leuven

Voorwoord

Aandacht voor de spirituele dimensie van het leven is één van de vier kerntaken in het domein van de palliatieve zorg. Deze dimensie blijkt om een aantal theoretische en praktische redenen moeilijk vorm te geven. Het ontbreekt aan een algemeen aanvaard referentie kader en de spiritualiteit bevindt zich midden een aantal conceptuele netwerken die elkaar overlappen (psychologie, theologie, filosofie,…) Spirituele zorg lijkt persoonlijk maatwerk en ze wordt vaak verward met religiositeit. Niettemin wordt spirituele zorg als een wezenlijke opdracht van elke palliatieve hulpverlener beschouwd, en kan men pas goed hier aan toe komen, als de fysieke en psychosociale symptomen onder controle zijn. Wil de spirituele dimensie een geïntegreerd onderdeel van de totale zorg zijn, en niet een blinde vlek die alleen de pastor mag invullen, dan is het van belang dat palliatieve zorgverleners een gemeenschappelijk spiritueel referentiekader hebben.

Werken met spirituele checklist sinds 2005:

Sinds mei 2005 werken wij binnen de palliatieve afdeling van het Universitair Ziekenhuis van Leuven, met een eigen ontworpen “spirituele checklist”. Wij zijn binnen het ziekenhuis een afdeling met twaalf bedden voor palliatieve opname, en de verblijfsduur van onze patiënten varieert tussen enkele dagen tot enkele maanden. Het betreft hier een interdisciplinair project dat ontworpen werd op de Palliatieve Zorgeenheid van het UZ-Leuven (campus St-Pieter). Het doel van dit project is om spirituele zorg , een wezenlijke opdracht van elke (palliatieve) hulpverlener, verder te ontwikkelen opdat dit een geïntegreerd onderdeel zou worden van de totaalzorg. De spirituele checklist reikt een terminologie aan voor het benoemen van spirituele gegevens, zodat signalen uit de spirituele dimensie van de patiënt (h)erkend kunnen worden en onder de aandacht gebracht worden van collega’s en andere disciplines. De “spirituele checklist” is een belangrijk instrument geworden om de continuïteit van spirituele zorg door te geven op het werkveld. Het biedt een concreet handvat voor de dagelijks overdacht tussen verpleegkundigen en artsen. De “checklist” nodigt uit om tijdens teamvergaderingen beter in dialoog en overleg te gaan over spirituele items, een discussie die voorheen ontbrak. Ook al sprak iedereen in palliatieve zorg over spiritualiteit, in de praktijk was dit vooral een vaag thema. Een ander pluspunt is de transparantie dat het instrument toelaat op het vlak van de spirituele zorg. Hierdoor bied zich een kans aan, tot feedback en bijsturing van attitudes van de hulpverleners . Ook kwam er duidelijkheid over de term “spirituele dimensie”, die bleek uit de praktijk héél dikwijls verengd te worden tot religie, levensbeschouwing, psychologie. Ondertussen is de checklist een vast onderdeel geworden van elk individueel verpleegdossier. De zorgeenheid voelt ook meer en meer belangstelling van andere zorgsettings en –sectoren om dit instrument te leren kennen. Het interdisciplinair project viel dan ook al een aantal keer in de prijzen:

• In November 2005 werd het project uitgekozen in het Vlaams-Nederlands Onderzoeksforum (Rotterdam) en werd het voorgesteld op de plenaire sessie van het congres.
• In Venetië verscheen het project als posterpresentatie op het ‘4th Research Forum of the European Association for Palliative Care’ in Mei 2006.
• Tenslotte verzorgde Lucas Lissnijder en Lut Rubbens van de palliatieve zorgeenheid in juli 2006 een presentatie van het project ‘A practical spiritual checklist in the Palliative Care Unit’ op het ‘UICC World Cancer Congress’ in Washington .

Verpleegkundige en pastor:

In de totale palliatieve zorg is het belangrijk dat ook de spirituele zorg tot opdracht gemaakt wordt van elke zorgverlener. Elk teamlid staat aan het bed van de patiënt, zowel de arts, als de verpleegkundige, als de pastor, als de paramedici, en elkeen wordt geconfronteerd met het diepe spirituele lijden van de patiënt. Méér dan op een andere afdeling (waar het accent ligt op het curatieve facet) is het spirituele lijden, het lijden dat te maken heeft met de kern van het mens zijn, het meest intens aanwezig . Hier is de eindigheid van de mens een realiteit geworden, de dood kleeft aan het lichaam. De patiënt wordt hier in zijn totale 'zijn' en 'hebben' bedreigd. Hier wordt hij intens geconfronteerd met de tragiek van het leven, met die diepe zielenpijn, zoals sommige mensen het vernoemen: “die fysieke pijn, dat is niets, het is de zielenpijn”. En die uiting van de“zielenpijn” wordt niet op commando geuit, maar vraagt op elk moment een aandachtig gehoor. Vooral door de ontmoeting van de twee disciplines, de pastorale invalshoek en de verpleegkundige invalshoek is er op spiritueel niveau een goede ontwikkeling kunnen gebeuren op onze afdeling. Enerzijds, omdat men als verpleegkundige de continuïteit verzekerd. Het is de verpleegkundige, die aan het bed staat tijdens de late avonduren, of op andere momenten dat het spirituele lijden naar boven komt. Ook wordt door de specifieke zorg die verpleegkundigen kunnen aanbieden een soms uitnodigende 'ruimte' gecreëerd, letterlijk en figuurlijk, waarbij patiënt de verpleegkundige laat getuige zijn van zijn innerlijke bewegingen, van zijn spirituele gebeuren. En anderzijds is men als pastor, als geestelijk begeleider van een palliatieve afdeling, de deskundige in het beter omgaan met bepaalde facetten van spiritueel lijden. Op onze afdeling resulteert dit veel in een vraag naar een ritueel of een gesprek over geloof. 

• herkenbaarheid voor mensen die in de praktijk stonden,
• tijd speelde hier een belangrijke rol, omdat het meer ging over een mentaliteitsverandering, over een attitudewijziging. Het was zoveel meer dan één of andere studie, of een bijsturing over behandelbare symptomen.Het vroeg aandacht, reflecties, openere communicaties, in een open geest aanwezig zijn bij de patiënt..In de tijd dat dit proces op gang kwam op de afdeling, werd er steeds goede communicatie onderhouden, zowel met de mensen aan de basis, als met de mensen van het beleid.