Opinies Peter Degadt van Zorgnet Vlaanderen (Tertio en De Morgen)

Zorgnet Vlaanderen past voor euthanasie light

TERTIO 25/01/2011 - De Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging lanceerde vorige week het idee om aparte ‘euthanasieklinieken’ op te richten in België. Peter Degadt legt uit waarom Zorgnet Vlaanderen daar niet voor te vinden is en hij weerlegt een aantal karikaturen over katholieke ziekenhuizen. Peter Degadt is gedelegeerd bestuurder van Zorgnet Vlaanderen.

Peter Degadt | De euthanasiekliniek: het voorstel kwam uit Nederland overgewaaid. Elke euthanasievrager zou er binnen een drietal dagen op zijn wenken kunnen worden bediend. In deze ‘kliniek’ zouden vooral psychiatrische patiënten – eindelijk – kunnen worden ‘geholpen’. Het zou ook de plek worden waar hulp bij zelfdoding kan worden geboden. Maar daarvoor moet de wet nog even worden aangepast, zo luidde de toelichting. De verwachte steun vanuit politieke hoek bleef uit.

Ultieme transfer
Ook Zorgnet Vlaanderen – als  koepelorganisatie van meer dan vijfhonderd zorginstellingen – stelde dat euthanasieklinieken geen goed idee zijn. Mensen wensen thuis te sterven, in het woonzorgcentrum waar ze verblijven, of in het ziekenhuis waar ze zijn opgenomen. Het onderbreken van de eindelevensfase en het organiseren van een ‘ultieme transfer’ roept de herinnering op aan het nog altijd lezenswaardige boek van Hugo De Ridder uit 1992.

De onderliggende boodschap is evenwel relevanter dan het voorstel zelf. Aparte klinieken zijn nodig omdat de “katholieke ziekenhuizen in Vlaanderen euthanasie verbieden”. Is dat zo?  “Ja, want wij kennen mensen die…” Dat kan tellen als wetenschappelijke basis voor een gedegen standpunt. Als toemaatje wordt daarbij steevast vermeld dat die ziekenhuizen “de euthanasiewet overtreden”. En blijkbaar wordt de euthanasiewet ook in de thuiszorg niet toegepast, want aparte klinieken moeten soelaas bieden.

De Humanistisch-Vrijzinnige Vereniging houdt ervan de oude tegenstellingen tussen katholieken en vrijzinnigen nieuw leven in te blazen. Katholieken weigeren euthanasie. Zij betuttelen de patiënt, ontnemen hem zijn recht op zelfbeschikking en laten hem afzien om het heilige respect voor het leven maar niet te hoeven schaden.

Zorg bij het levenseinde
Dat is volstrekte onzin. De voorzieningen aangesloten bij Zorgnet Vlaanderen passen de euthanasiewet wel degelijk toe. Het is onjuist te blijven verkondigen dat onze voorzieningen verboden worden de wet toe te passen. Het is bovendien unfair tegenover de honderden zorgverstrekkers, artsen, verpleegkundigen, ethische commissies die in de concrete praktijk gestalte geven aan menswaardige zorg bij het levenseinde.

Waar ligt dan wel het verschil? Voorzieningen aangesloten bij Zorgnet Vlaanderen kiezen voor een integrale zorgbenadering bij het levenseinde. In die levensfase worden heel wat beslissingen genomen met een hoog en complex ethisch gehalte. Denk bijvoorbeeld aan beademing stopzetten, een patiënt niet meer opereren, niet reanimeren, enzovoort. De evolutie van de medische technologie confronteert ons met haar weldaden, maar ook met haar begrenzingen. Medische hardnekkigheid moet worden vermeden. Maar ook euthanasie banaliseren is een foute en gevaarlijke keuze. Een boekje opstellen met voorschriften van wat wel en wat niet mag, is simplistisch en dekt de complexe realiteit niet. Daarom is – meer dan ooit – een ethische visie de leidraad.

In die ethische visie vertrekken wij van een solidair mensbeeld. Wij huiveren voor het mensbeeld van de “eenzame fietser die, kromgebogen over zijn stuur, zichzelf een weg baant”, zoals Boudewijn De Groot het zong. De mens is een sociaal wezen, en vindt zingeving in interactie met zijn omgeving. We gaan ervan uit dat mensen onder elkaar solidair blijven in goede en kwade dagen. Patiënten moeten weten dat zij er niet alleen voor staan, zeker op een ogenblik dat zijzelf niet meer in staat zullen zijn de keuzes autonoom te maken. Wij ijveren voor een warme samenleving die de zekerheid biedt dat mensen ook in die levensfase zullen kunnen rekenen op een omgeving die hen draagt. Artsen en verpleegkundigen stappen als ‘skilled companions’ mee in dat integrale zorgpad.

De laatste keuzes
Euthanasie is voor ons niet uitgesloten, maar de laatste keuze. Voor de palliatieve zorg wegen we eerst af of er geen betere alternatieven zijn, zoals pijnbestrijding, comfortzorg, palliatieve sedatie. Dat overleggen we met de patiënt (indien mogelijk) en met de naastbestaanden. Omdat de zorgrelatie intens en interactief is, vormt die de beste garantie voor de patiënt dat zijn wensen, zijn mening over wat hij als zinvol of niet zinvol zou ervaren, ook in die moeilijke momenten waar worden gemaakt. Ook dat maakt deel uit van het integrale zorgpad.

Financiële bonus
En inderdaad, euthanasie “op verzoek” van een psychiatrische patiënt, daar zijn we niet zo voor te vinden. Menig psychiater kan voorbeelden aanhalen van patiënten die om euthanasie vroegen en, na behandeling en begeleiding, komen bedanken dat er op hun toenmalige vraag niet werd ingegaan. Bepaalde politici vinden het een goed idee om een financiële bonus toe te kennen aan voorzieningen die “de euthanasiewet toepassen”, of een sanctie voor wie dat niet doet. Niet zo’n zuivere gedachte vinden wij dat, een bepaalde ethiek en een bepaalde – overigens foute – opvatting over de wet afkopen met geld.

Wij twijfelen eraan of de hedendaagse breuklijn in Vlaanderen nog tussen “katholieken” en “vrijzinnigen” ligt. Dat is althans niet onze ervaring op het terrein. Wel ligt de echte breuklijn tussen het neoliberale individualistische mensbeeld en een solidaire visie op mens en samenleving. Wij kiezen voor goede, integrale zorg in een warme samenleving. Onze voorzieningen vragen daar geen ‘financiële bonus’ voor. Zij beschouwen het gewoon als hun intrinsieke opdracht.

Is euthanasie een individueel probleem?

DE MORGEN 25/03/2011 Peter Degadt - In Meerbeek nabij Kortenberg stapte een bejaard koppel samen uit het leven. De man van 83 jaar was terminaal ziek. De echtgenote leed aan pijnlijke, ongeneeslijke ouderdomskwalen. Bovendien kon ze zich geen leven voorstellen zonder haar man. Die toch wel uitzonderlijke gebeurtenis haalde het nieuws. Een terminale patiënt die euthanasie krijgt, zou op zich geen nieuws teweegbrengen. Maar een partner die niet terminaal ziek is en ervoor kiest om samen met haar man te sterven, dit is een mediaprimeur.

Wij willen geen oordeel uitspreken over de concrete casus, en zeker begrip opbrengen voor keuzes die mensen in bepaalde omstandigheden maken. Het is uiteindelijk de arts die moet nagaan of de wettelijke voorwaarden vervuld zijn, en die een beslissing moet nemen. Wat ons beroert is de vraag : als iemand onder enorme druk komt te staan wegens traumatische gebeurtenissen of vooruitzichten, moet hij of zij dan zijn probleem zelf oplossen? Is dat een individueel probleem of niet helemaal? Hebben wij daar als samenleving een rol in te spelen ? En kan die rol ook iets anders zijn dan begeleiden naar euthanasie? Veel mensen hebben het niet gemakkelijk. Zij moeten door het leven met beperkingen, met handicaps. Zij zijn getroffen door ziekte of ongeval. Of zij zijn sociaal achtergesteld en moeten knokken om te overleven. Of ze zijn gescheiden, met een beperkt inkomen en met de opdracht kinderen groot te brengen. Of zij zijn geestelijk ziek en worstelen zich met ups-and-downs door privé- en beroepsleven. Mensen worden oud en ondervinden dat hun vermogens achteruitgaan. Fysieke kwalen of dementie duiken op.

Maatschappelijke opdracht   

Hoe kijken we daar als samenleving tegenaan ? Leggen we ons neer bij de moeilijkheden die mensen ondervinden en die psychisch lijden veroorzaken? Of hebben we daar een opdracht? En daar antwoord ik volmondig 'ja' op. Een mens is een sociaal wezen en vindt zingeving in interactie met anderen. Zoals goede vrienden die je niet in de steek laten, een hechte sociale omgeving, begrip en steun van familie. Zoals de bescherming van een veilige buurt, waar mensen elkaar kennen en ondersteunen. Zoals de attentie van de thuiszorg en de huisarts, van buurt- en welzijnswerkers. Zoals de professionele zorg in onze voorzieningen. Zo veel is mogelijk. En zo veel gebeurt ook. Er zijn ontelbaar veel mooie praktijkvoorbeelden te geven. Grote, en vooral kleine dingen die het leven van anderen weer doen opflakkeren. Voorbeelden van ondersteunende netwerken, van verenigingen, van duizenden vrijwilligers die zich dagelijks bekommeren om mensen die het moeilijk hebben. Zij zijn het cement in onze samenleving, zij zijn - om het zoals de Amerikaanse politicoloog Robert Putnam te zeggen - ons sociaal kapitaal. Mensen die in isolement leven, die er alleen voor staan, die geen steun en hulp ondervinden zullen altijd kwetsbaar zijn en het bestaan als zinloos ervaren. Maar dat hoeft het noodlot niet te zijn. We kunnen als samenleving het verschil maken en ervoor zorgen dat het niet zover komt. En daar kunnen we allemaal samen een beetje aan meehelpen. Want zingeving valt niet uit de hemel. Zingeving is een werkwoord, in de tegenwoordige tijd.