Macht in de pastorale zorg
Macht werd geruime tijd nauwelijks besproken in de pastoraal. De ‘softe’ sector van pastoraal, leek ver weg van het harde discours van de macht. Toch is het precies dit ‘taboe’ rond macht, dat macht zo ‘machtig’ maakt, aldus de Duitse pastoraaltheoloog Stephan Gärtner (2009).
Macht kan gemakkelijk worden geassocieerd met hiërarchie, onderdrukkende structuren, en afstandelijke instituten. Maar, zo leert de bekende filosoof Michel Foucault (1992, 1994) ons, dat is maar één aspect. Macht in pastoraal huist niet enkel in vormen van dominantie, duidelijke onderdrukking, expliciete woorden, en overduidelijk misbruik van macht. Veel sluwer is de subtielere vorm die macht kan aannemen. Deze vorm wordt ‘pastorale macht’ genoemd, en door Foucault en in zijn spoor de Duitse theoloog Steinkamp(1999), omschreven als een ‘vermomde’ macht.
Haast onzichtbaar, neemt de macht de gedaante aan van ‘liefdevolle zorg’, van ‘gidsen’, van ‘goedbedoelde begeleiding’, van het ‘beïnvloeden van pastoranten’, tot zelfs het geven van zichzelf in ‘zelfopoffering en zelfgave’. Typisch voor de ‘pastorale macht’ is de intense verwevenheid van zorg en controle. Een priester die de biecht hoort, kan dat met de beste bedoelingen doen om zo zorg te dragen voor het zielenheil van de pastorant en hem of haar het goede pad te helpen bewandelen, maar tegelijk schuilt precies in die zorg en in het vragen naar, en luisteren naar persoonlijke informatie een enorme macht over de persoon. De zorg kan een manier van controle uitoefenen worden.
Een passende metafoor is deze van de herder en zijn kudde. De herder weet wat het beste is voor zijn schapen, wat ieder van hen precies nodig heeft. Als een goede vader hij draagt zorg voor hen, en is zelfs bereid zijn leven te geven voor zijn kudde. Maar daar staat ook iets tegenover… de schapen laten zich doordringen van de idee dat niet zijzelf, maar wel de herder hen moet leiden. Zijzelf moeten zich op hun beurt ‘laten leiden’, door de herder die het ‘beste met hen voorheeft’. Bepaalde woorden die we niet met ‘macht’ associëren, worden hierbij wel op een machtige manier gebruikt: zelfgave, dienende liefde, paternalistisch zorgen voor, zelfopoffering. Hoe kan men zich verzetten tegen iemand die claimt de ander net te dienen, en bereid is zichzelf daarvoor te geven? Hoe kan men macht erkennen en benoemen, wanneer de ander subtiel te werk gaat, en vanuit zijn of haar missie het heil van de ander voor ogen heeft?
Vanuit deze ideeën over macht, is het van belang de complexiteit ervan in te zien, en te erkennen hoe het hele domein van de pastoraal - van structuren tot individuele contacten, van sacramenten tot counseling, van parochie tot ziekenhuis - doordrongen is van macht. Macht op zichtbare en onzichtbare manieren, macht die positief en gebalanceerd kan gebruikt worden, maar ook sluw en subtiel misbruikt wordt en slachtoffers maakt.
Jana Binon
Referenties
Gärtner, S. (2009) Zeit, Macht und Sprache, Pastoraltheologische Studien zu Grunddimensionen der Seelsorge, Freiburg: Herder.
Steinkamp, H. (1999) Die sanfte Macht der Hirten. Die Bedeutung Michel Foucaults für die praktische Theologie.
Mainz: Matthias-Grünewald-Verlag.
Foucault, M. (1992) Was ist Kritik? Berlin: Merve Verlag.
Foucault, M. (1994) Omnes et singulatim. Zu einer Kritik der politischen Vernunft, in: Vogl, J. (Hg): Gemeinschaften. Positionen zu einer Philosophie des Politischen. Frankfurt: Suhrkamp Verlag.