Gebruiken rond de Goede Week
Palmtakjes
Een echte palmtak is afkomstig van de olijfboom of de palmboom. Palmen zijn het symbool voor de koning en olijftakken zijn het symbool voor de vrede, die door de koning wordt gebracht.
“Zwaaien met palmtakken gold als een teken van vreugde en blijdschap. Het volgende verhaal kan dat illustreren. Na de succesvolle opstand van de Makkabeeën in 164 v.C. bleef de burcht ten noorden van het tempelcomplex nog geruime tijd in handen van Syrische troepen. Eerst in de lente van 141 v.C. slagen de Joden er in onder aanvoering van Simon, de Hasmoneër, de burcht te veroveren en de Syriërs te verdrijven uit geheel Jeruzalem: ‘En op de drieëntwintigste dag van de tweede maand van het jaar honderdeenenzeventig hielden de Judeërs er hun intocht onder gejuich en het wuiven van palmtakken, onder het spelen van citers, cimbalen en lieren, en onder het zingen van lof- en dankliederen, want een grote vijand was uit Israël verdreven’ (1 Makk 13, 51). (...) In het laatste bijbelboek worden de palmtakken opnieuw genoemd als feestelijk teken.”
Overgenomen uit: C.J. DEN HEYER & P. SCHELLING, Symbolen in de bijbel. Woorden en hun betekenis, Meinema, Zoetermeer, 2000, p. 353.
Paaseieren
Pasen is in de folklore onlosmakelijk verbonden met Paaseieren. Aan de kinderen wordt verteld dat de klokken op Witte Donderdag naar Rome trokken en gevuld met chocolade eieren terugkwamen. Ze strooien die rond in de tuin zodat de kinderen ze konden zoeken.
Het ei is een oeroud symbool van vruchtbaarheid en nieuw leven. Elkaar eieren schenken betekent mekaar vruchtbaarheid en een goed leven toewensen.
Het gebruik van paaseieren is ontstaan doordat de kerk in de Middeleeuwen verbood in de vastentijd eieren (net zoals dat gold voor vlees), of voedsel waarin eieren of vlees waren verwerkt te eten. Juist in die tijd leggen kippen veel eieren. Zo hoopten zich de eieren op. Ze werden dan als geschenken bij de pacht gedaan. Of bij wijze van "lenteoffer" geschonken. Voor christenen werd het ei tot symbool van de opstanding van Christus en de hoop op de opstanding van alle mensen. De schaal betekent het graf van Christus. Uit haar komt een levend wezen voort.
De eieren die dienden als geschenk kookte men om ze een paar dagen goed te kunnen houden. Bovendien werden ze versierd. In het jodendom was het ei een voorgeschreven offer in de tempel. We zien ook een ei bij de Sedermaaltijd en bij maaltijden na een begrafenis. Dit laatste komt omdat een ei als het gegeten wordt nieuw leven verhindert uit te groeien. Maar het is ook een teken van hoop. Het leert ons de moed niet op te geven. Aanvankelijk werden onder christenen de eieren rood gekleurd. Later ging men meer kleuren gebruiken. En zelfs meer kleuren voor één ei. In sommige landen zoals in Rusland en Oostenrijk, ontstonden bepaalde technieken om de eieren te versieren.
Bronvermelding
- J.LAMBERTS, Volksgebruiken in de loop van het liturgisch jaar, Averbode, Altiora, 2001, p.127-130.
- http://members.multimania.nl/Andrieskerk/feestgebrpasen.htm
Paashaas
De Paashaas verdringt de laatste jaren de paasklok als brenger van paaseieren. Dit gebruik is geen recente uitvinding, het had reeds langer een (eerder bescheiden) plaats. Er zijn een aantal linken te vinden tussen de haas en Pasen. Een eerste verband is te vinden in het feit dat de haas de eerste is in de vrije natuur die jongen werpt. In die zin is de haas een vruchtbaarheidssymbool, een symbool van nieuw leven, van heropstanding en dus ook van verrijzenis. Een tweede link is te vinden in de waakzaamheid van de haas, die nooit zou slapen.Dit idee vindt zijn oorsprong in het feit dat de haas geen oogleden heeft. Een andere optie heeft te maken met het gedrag van vogels. Zij laten dikwijls hun eiren achter in verlaten hazenlegers. Hiermee kan het zoeken van de kinderen achter paaseieren verbonden worden. De meest plausibele verklaring is het betalen van de pacht met Pasen. Deze pacht werd in natura betaald en eieren en hazen waren gegeerde betaalmiddelen.
Palmpaasstok
Oorsprong
Een hele tijd is de palmpaasstok uit de belangstelling geweest. Sinds enkele jaren wordt dit gebruik op steeds meer plaatsen heringevoerd. Dit gebruik kent diepe wortels.
Vroeger stond de boom centraal in het leven van de mensen. Hij was niet enkel leverancier van nuttig materiaal, maar hij werd ook diep gerespecteerd door zijn vorm en zijn manier van groeien, zo diep dat de boom als heilig werd beschouwd. Met zijn wortels in de grond en zijn takken in de lucht vormde de boom als het ware de verbinding tussen hemel en aarde. In de boom raakten die twee elkaar en daarom moest met hem de schepping begonnen zijn. De boom was daarmee het middelpunt waar de rest van de wereld omheen was gebouwd
Nog iets anders sprak de natuurmens erg aan. In het najaar sterft de boom af maar in de lente komt hij weer tot leven om in de zomer weer volop vrucht te dragen. Daarmee was de boom symbool van de vruchtbaarheid waarvan de mens zo afhankelijk was voor zijn dagelijks leven. Dat was dan niet alleen de vruchtbaarheid van de natuur maar ook van de mens zelf. En omdat vruchtbaarheid leven betekende, was de boom tegelijk symbool van leven (levensboom). Als teken van leven sterft de boom in de winter om in de lente opnieuw geboren te worden (verrijzenis). Zo laat de boom zien dat dood en leven wezenlijk bij elkaar horen, waarbij we steeds mogen hopen op nieuw leven. Met dat alles was de boom hetzelfde als het leven en zo fungeerde hij ook op de feesten van de natuurmensen.
Met het lente paasfeest fungeerde de boom als zodanig de meiboom. Van de meiboom werden de groenblijvende takken afgehakt zodat alleen de stam overbleef. De takken zette men op de hoeken van akkers en de nok van huizen om op die manier de vruchtbaarheid van de boom op land en mensen over te dragen. De kale stam die restte, was teken van leven dat op de winter bevochten moest worden. Rond de stam werd een krans van groene takken gehangen als teken van de zon, die men wilde aansporen om in haar beweging verder te gaan en uiteindelijk nieuw leven te brengen. Op de top van de boom werd een haan gezet: de natuurlijke aankondiger van een nieuwe dag. En het geheel versierde men met eieren, gedroogde vruchten, noten, brood en van papier gemaakte bloemen en slingers. Van papier gemaakt om te laten zien dat de mens ook zijn bijdrage leverde. In verkleinde vorm werd deze meiboom meegedragen in ommegangen (processies) langs velden en huizen om zo nieuwe levenskracht op te roepen en over te brengen. Dat alles zijn de eigenlijke wortels van de palmpaasstok.
De christelijke godsdienst heeft die elementen opgenomen rond palmzondag; als we herdenken dat Jezus met palmgezwaai Jeruzalem werd binnengehaald op een ezel. Met groenblijvende takken en de laatste jaren ook weer met palmpaasstokken wordt dat verhaal in de kerk met een processie uitgebeeld. Groenblijvende takken worden gewijd en mee naar huis genomen. Soms worden deze takken nog steeds op hoeken van akkers gestoken; soms worden ze op huisdeuren gehangen of krijgen ze een plaats ergens in huis bijvoorbeeld achter het kruisbeeld; en ze worden gebruikt bij zegeningen van zieken, huis en haard, dieren.
De christelijke godsdienst heeft ook de vorm van de palmpaas mee veranderd. De meiboomstam kreeg een dwarse stok en werd zo een kruisboom. De hoepel als symbool van de zon werd plat tegen het kruis gehangen en ging herinneren aan de doornenkroon van Jezus van Nazareth. De haan werd de haan die drie keer kraaide om Petrus op zijn vingers te tikken.
De palmpaasstok begint door deze veranderingen vooruit te wijzen naar de gebeurtenissen, die verder op in de Goede Week vierend herdacht worden.
Overgenomen van: http://www.kuleuven.be/thomas/basisonderwijs/in_de_kijker/7e_symbomen.php#paassymbolen
Pastorale kans
Deze takken bieden u een kans om kinderen te betrekken in uw liturgie/pastoraal. Vooral in de rusthuispastoraal zal een palmzondagviering met kinderen gegarandeerd succes hebben. Hiervoor kan u samenwerken met de godsdienstleerkracht uit de naburige lagere school.
Op de Thomas-website staat in een ‘in de kijker’ uitgewerkt hoe je het maken van zo’n palmpaastak kan integreren in de lessenreeks rond Pasen. Zie hiervoor: http://www.kuleuven.be/thomas/basisonderwijs/in_de_kijker/7e_symbomen.php
Een handige knutseltip vind je hier terug:
- http://www.isidorusweb.nl/asp/default.asp?id=3641&t=show&zoek1=palmpaasstok
- http://www.isidorusweb.nl/asp/default.asp?t=show&id=3640
Paaslam
Het lam symboliseert de onmachtigen, omdat het kan zich niet wapen tegen wilde dieren en de weerlozen, want het geeft zich gewillig over aan zijn scheerder of slachter. In het Oude Testament werd een lam geslacht voor de vergeving van de zonden. Ook in het exodusverhaal staat het lam centraal. De Israëlieten moesten hun deur bestrijken met het bloed van een lam om hun oudste zonen te beschermen tegen Gods straf. Deze gewoonte werd verdergezet in het joodse Paasfeest. Ook in de profeten maakte men gebruik van de metafoor van het lam. Zo werd de Lijdende Dienaar in Jesaja vergeleken met een onschuldig lam. In die lijn wordt Jezus in het Nieuwe Testament het Lam Gods, dat de zondern van de wereld op zich neemt en wegdraagt genoemd.