Context van rituelen bij het levenseinde vandaag
In de laatste 50 jaar deden zich heel wat verschuivingen voor in het pastoraat van de gezondheidszorg. De jaren tachtig kenden voor het eerst het fenomeen van leken die als pastores werden aangenomen in ziekenhuizen. Sindsdien is hun aantal alleen maar gestegen en vandaag is de meerderheid van de pastores in de gezondheidszorg ‘leek’. Daarnaast bracht het tweede Vaticaans concilie een aantal liturgische veranderingen. Zo werd het sacrament van de ziekenzalving weggehaald uit het stervensproces. De ziekenzalving kan nu toegediend worden aan mensen die geconfronteerd worden met de kwetsbaarheid van het leven door een chronische of levensbegdreigende aandoening of voor een ingreep. Het sacrament vindt bij voorkeur oplaats in een viering. Tijdens het sterven ziet Vaticanum II het viaticum als laatste ritueel. De stervenden onvtvangt voor de laatste keer de communie als voedsel voor onderweg.
Deze aansporingen tot vernieuwing zijn maar deels geïntegreerd geraakt in de praktijk. De noden van het stervensproces (mensen hebben eerder nood aan een sterk afscheidsritueel in intieme kring bij het sterven dan bij het ziek-zijn), de dalende kerkbetrokkenheid (mensen kennen de nieuwe interpretatie niet en vragen om het Heilig Oliesel), het liturgisch vacuüm tijdens het levenseinde (het viaticum voldoet niet aan de behoeften bij het levenseinde) en de afgrenzing van het gewijde ambt (lekenpastores mogen de ziekenzalving niet toedienen) maken dat de verschuiving van de ziekenzalving naar het ziekteproces en het herinvoeren van het viaticum bij het levenseinde niet ingeburgerd raken.
Omwille van de combinatie van bovengenoemde factoren zijn pastores in de gezondheidszorg op zoek gegaan naar een nieuw ritueel. Men spreekt over stervenszegening, ziekenzegening of stervenswijding. Hoewel deze termen ongelukkig gekozen zijn, worden deze in de pastorale praktijk gebruikt voor rituelen bij het levenseinde.
Vrij naar: A. VANDENHOECK, Het ligt voor de hand. Over een nieuw ritueel bij het levenseinde, in: D. POLLEFEYT & E. DE BOECK, Daad-werkelijk. Rituelen en zegeningen vandaag (Leuvense cahiers voor praktische theologie 8), Antwerpen, Halewijn, 2008, p.158-160.