Pastoraal en management
Management
Zorg- en welzijnsvoorzieningen worden op een professionele manier geleid. Hier spreken we over ‘management’.
Management is een proces waarbij de inspanningen/activiteiten van de voorzieningsleden gecoördineerd en gestuurd worden in de richting van de realisatie van het gemeenschappelijk doel. Het management van een voorziening heeft vier hoofdtaken:
(1) Plannen: elke voorziening vertrekt van duidelijke doelstellingen (geformuleerd op basis van een visie en missie), die geconcretiseerd worden in een strategie en uitgewerkt in een planning
(2) Organiseren: de voorziening wordt op zo’n manier gestructureerd dat de plannen gerealiseerd kunnen worden in functie van de strategie
(3) Leiding geven: het management werft passend personeel aan, stuurt en motiveert hen
(4) Controleren: permanente controle of de doelstellingen worden gerealiseerd en feedback hierrond
De band tussen management en pastoraal werk is niet vanzelfsprekend te maken. Hoe kunnen we de essentie van pastoraal werk verwoorden in een managementscontext? Het gaat onder andere om de betekenis van de godsrelatie voor een zieke en welke rol de pastor hierin kan spelen. Dit kunnen we moeilijk in meetbare factoren registreren.
Management en spiritualiteit
Spiritualiteit
Toch is er in de managementswereld steeds meer aandacht voor spiritualiteit. Voorbeelden hiervan zijn het uitkomen van een tijdschrift onder de titel Journal of Management, Spirituality and Religion of de oprichting van het SPES-forum, een netwerk van personen en organisaties dat in de samenleving spiritualiteit als een publiek goed bevordert en toegankelijk maakt voor zoveel mogelijk mensen Er wordt bij deze initiatieven een duidelijk onderscheid gemaakt tussen religie en spiritualiteit. Peter Pruzan definieert het onderscheid als volgt:
Spiritualiteit verwijst naar de zoektocht naar betekenis die het materiële wezen overstijgt. Het is de focus op de fundamentele meselijke waarden en de relatie met de universele bron, kracht of godheid.
Religie wekt deze spirituele essentie op doorheen een geïnstitutionaliseerde verzameling van gedeeld geloof en rituelen die variëren van cultuur tot cultuur.
Sommigen vinden spiritualiteit terug in religie, maar voor anderen is spiritualiteit eerder een persoonlijke aangelegenheid.
Het SPES-forum formuleert het als volgt:
“Spiritualiteit is de pluriforme zoektocht van mensen naar levenszin, die hen verbindt met al wat leeft en in voeling brengt met God of de ultieme werkelijkheid.”
Specialisten
In de nederlandstalige wereld zijn verschillende mensen bezig met spiritualiteit in de bedrijfswereld. We zetten de belangrijkste even op een rijtje:
Marc Desmet
Wie?
Marc Desmet is arts en jezuïet. Hij studeerde filosofie aan het Centre Sèvres te Parijs, geneeskunde en theologie aan de K.U.Leuven. Voor zijn publicaties en zijn werk als arts in de palliatieve dienst van het Virga Jesseziekenhuis te Hasselt kreeg hij de driejaarlijks Verhulst-Van Eeckhoven Prijs ter bevordering van de geneeskunde.
Publicatie
Liefde voor het werk in tijden van management - Open brief van een arts
Ziekenhuizen en verzorgingsinstellingen worden, net zoals scholen, in toenemende mate gerund als bedrijven. Marc Desmet, ziekenhuisarts en veelgevraagd spreker, vertolkt de ervaring van al diegenen die aan het ziekbed staan en toont aan dat al deze onophoudelijke veranderingen en controles hen weghalen van de kern van hun opdracht.
Als niet-manager beschrijft de auteur hoe werknemers én managers staande kunnen blijven in deze snel veranderende organisaties en maatschappij. Hij besteedt daarbij veel aandacht aan de spirituele dimensie.
Een toegankelijk boek dat niet enkel mensen uit de ziekenzorg zal aanspreken
Lezing/studiedag
- Studiedag: Ziekenhuismanagement: de overdrijving nabij?
Op 21 november 2009 organiseerde UCSIA de studiedag Ziekenhuismanagement: de overdrijving nabij?. Met deze studiedag wilde UCSIA de drijfveren en de gevolgen van het toenemende “vermanagen” van de verzorgingsinstellingen aan een grondig onderzoek onderwerpen. De studiedag stelde de vraag aan welke voorwaarden de transplantatie van een bedrijfscultuur naar het ziekenhuis moest voldoen om het eigen karakter van de zorg voor zieken en van de zorgenden te respecteren.
Dokters, verpleegkundigen en ander personeel voelen zich ongemakkelijk bij de uitwassen van de managementcultuur in ziekenhuizen. Reorganisaties volgen elkaar in snel tempo op. Zorgkwaliteit wordt verengd tot het halen van prestatiecijfers en het volgen van procedurehandboeken.
De achtergrond van deze ontwikkelingen is gekend. Schaarse financiële middelen voor gezondheidszorg en sociale uitkeringen zetten de ziekenhuisbesturen en zorgverstrekkers onder druk. Ook de grotere verwachtingen van de patiënten zetten aan tot verandering. Met een nieuwe managementstijl en rationele structuren proberen de ziekenhuizen de nieuwe uitdagingen het hoofd te bieden. Maar er is weinig tijd voor menselijkheid en persoonlijk contact tussen zorgverlener en zieke, de vrijheid van de geneesheer wordt ondergeschikt aan een nieuwe managementstructuur, het rationele beleid en het technocratische bestuur.
Is deze evolutie een realiteit? Wordt management een doel op zich, een streven naar macht los van de concrete werkelijkheid? Of kan het ziekenhuispersoneel zijn centrale positie - en die van de zieke – terugwinnen?
U vindt de powerpoints van de verschillende sprekers terug op deze website.
Blog
http://marcdesmet.blogspot.com/
Paul de Blot
Wie?
Paul de Blot werd geboren op Java, Indonesië. Hij studeerde natuurkunde, filosofie en politicologie; later psychologie en spiritualiteittheologie. Hij werkte als chemicus op een suikerplantage en ging bij de commando’s toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Hij belandde in een concentratiekamp. Na de oorlog trad hij toe tot de jezuïetenorde.
Paul de Blot werkte in het basisonderwijs, als pastor, als docent aan de universiteit en sinds 1979 als campus moderator aan de Nyenrode Business Universiteit. Hij promoveerde in 2004 op het proefschrift “Vernieuwing van organisaties in een chaotische omgeving door vernieuwing van de mens”, en werd in 2006 benoemd als hoogleraar business spiritualiteit.
Publicaties
- Ignatius van Loyola als crisismanager
Het leven van Ignatius van Loyola vormt een sterke inspiratiebron voor hoogleraar Business Spiritualiteit Paul de Blot. Hij wijdt een boek aan Ignatius als manager en wijst op diens grote organisatorische deskundigheid.
Er is veel geschreven over Ignatius (1491-1556) als stichter van de jezuïetenorde en zijn betekenis voor de rooms-katholieke kerk. Minder bekend is dat hij grote managementcapaciteiten bezat. Dit aspect haalt Paul de Blot naar voren. Hij laat zien hoe Ignatius’ organisatievisie zich ontwikkeld heeft en hoe actueel die is. Zakendoen in crisissituaties was als het ware zijn specialisme.
De Blot legt nadruk op de praktische aanpak van Ignatius. Hij ging te werk zonder veel theoretische speculaties waardoor zijn organisatievisie ook uiterst doeltreffend is in deze (recessie)tijd.
Een inspirerend boek voor iedereen die zijn manier van organiseren wil vernieuwen: zinvol en zingevend, duurzaam en maatschappelijk verantwoord
- Business Spiritualiteit - Paul de Blot & Petra Pronk
Een boek van en over de eerste hoogleraar Business Spiritualiteit op Nyenrode: Paul de Blot. Wat maakt hem zo bijzonder dat hij werd gevraagd voor zijn leerstoel? En wat behelzen zijn ideeën?
Business spiritualiteit is volgens De Blot een serieus alternatief voor de wijdverbreide managementstijl die alleen op winst, marktwerking en efficiency is gericht. Business spiritualiteit is geen zweverig speeltje, maar een model waarbinnen idealisme en realisme een vruchtbare wisselwerking aangaan. Toegevoegde waarde is het resultaat. Vakmanschap is daarbij van groot belang, maar samenwerking onontbeerlijk. Alleen dan komt u tot een spiritualiteit die corporatief wordt gedragen. Een succesvolle onderneming beschikt zowel over corporatieve deskundigheid als over corporatieve spiritualiteit.
- Management & Non-dualiteit - Douwe Tiemersma, Paul de Blot, Teun Hardjono, e.a.
In bedrijven en organisaties is meer oog gekomen voor het belang van de oriëntatie en samenhang, eenheid, heelheid, non-dualiteit. Wat betekent deze ‘niet-tweeheid’ en op welke wijze kan zij in het eigen werk en in de organisatie doorwerken? Deze vragen staan in dit boek centraal.
De auteurs vertellen over de aard en mogelijkheden van de gerichtheid op non-dualiteit in het leidinggeven vanuit verschillende invalshoeken. Zij zijn allen geïnspireerd door de vreugde en schoonheid van non-dualiteit en door de mogelijkheid dat deze zich in de werkomgeving verspreidt door een non-duale instelling van leidinggevenden. Vanuit hun ervaring en inzicht laten zij zien dat veel problemen in relatie tot het werk en tussen medewerkers, in de interne organisatie en externe contacten verdwijnen als de scheidingen worden opgeheven. Zij hopen dat dit boek een groter inzicht geeft in de aard van non-duale heelheid in het management en dat deze heelheid ook anderen zal inspireren om haar te bevorderen.
Met bijdragen van: Paul de Blot SJ, Wilfried Claus, Teun Hardjono, Lars Overhaus, Douwe Tiemersma, Arun Wakhlu en Johannes Witteveen.
- De brug naar spiritualiteit & leiderschap - Paul de Blot, Gerrit Broekstra, René Tissen, Ruud Heijblom, Maurice Valk
In deze serie worden de verschillende aspecten van de businessspiritualiteit behandeld door auteurs vanuit verschillende invalshoeken. In dit deel wordt ingegaan op de spirituele kracht bij leiderschap. Verschillende auteurs behandelen dit thema vanuit hun eigen specialiteit: het wezen van leiderschap (Prof. dr. ir. G. Broekstra); corporatief leiderschap als de spirituele kracht van een onderneming (Prof. Dr. Paul de Blot SJ); de businessschool als spirituele kracht als bron voor leiderschap (M. de Valk). Het voorwoord ‘zelfleiderschap’ is van Prof. dr. R. Tissen.
- De brug naar business spiritualiteit - Gerrit Broekstra, Paul de Blot, Ruud Heijblom, Jan Bommerez, Kees van Zijtveld
Spiritualiteit is niet zweverig. Dat bewijzen zowel de bijdragen in dit boek als de instelling van de leerstoel Businessspiritualiteit aan Nyenrode Business Universiteit. Ondernemingen kunnen er zelfs baat bij hebben wanneer zij spiritualiteit in hun organisatie implementeren. Spiritualiteit betekent voor ondernemingen dat ze zich afvragen wie ze echt zijn, wat hun diepste drijfveer is, hun diepste reden van bestaan. In deze tijd van mondialisering kan dat een niet te overtreffen concurrentievoordeel opleveren.
- Business Spiritualiteit als kracht voor organisatievernieuwing - Paul de Blot
Dit boek geeft antwoord op de vraag ‘Wat is Business Spiritualiteit?’. Vanuit een wetenschappelijk verantwoord perspectief wordt aan de hand van veel praktijkvoorbeelden inzicht gegeven in de wijze waarop Business Spiritualiteit als krachtbron voor organisatievernieuwing ingezet kan worden. Prof. Dr. Paul de Blot schrijft onder andere over Sony, Philips, Boeing en meer uitgebreid over Dee Hock, de oprichter van de bekende Visa Card Company.
Het gaat in dit boek om deskundigheid van zakendoen vanuit de corporatieve spirituele kracht van de onderneming. Hierbij wordt het succes aangetoond van een vruchtbare wisselwerking tussen zakelijk realisme en idealisme.
- De brug naar spiritualiteit & creativiteit - Paul de Blot, René Tissen, Gerrit Broekstra, Hans Peter Roel
In ‘De brug naar spiritualiteit & creativiteit’ wordt ingegaan op de spirituele kracht van de creativiteit en de creatieve kracht van de spiritualiteit. Het gaat om de nauwe verbondenheid tussen creativiteit en spiritualiteit die samen de vernieuwingskracht vormen van een organisatie. Dit wordt door de auteurs belicht: vanuit de Vedische en Tibetaanse spiritualiteit, vanuit de medische leefwereld en het synchronisatiedenken, vanuit de kunstwereld en het creatief omgaan met personeel en vanuit de diepste verlangens van de mens.
Blog
Johan Verstraeten
Wie?
Johan Verstraeten (1955) studeerde godsdienstwetenschappen, wijsbegeerte en moraaltheologie, promoveerde in 1987 en doceert sinds 1990 aan de faculteit Godgeleerdheid van de K.U.Leuven waar hij nu hoogleraar is. Zijn leeropdracht omvat onder meer bedrijfsethiek, ingenieursethiek, sociale ethiek en ethiek van vrede en internationale betrekkingen. Hij publiceert ook over spiritualiteit en management. We geven hier alvast een overzicht van zijn belangrijkste werken in dit domein:
Publicaties
Leiderschap met hart en ziel - Spiritualiteit als weg naar oorspronkelijkheid
Dit boek biedt een visie op leiderschap die bewust afwijkt van wat op de meeste business-schools wordt gepropageerd: U vindt er geen managementtruckjes, Coca-Cola-cases of killi intellectuele oefeningen. Het biedt geen spiritualiteit voor dummies of Chicken Soup for Leaders. De auteur gaat uit van de paradox van deze tijd: hoe meer leiderschap noodzakelijk is, hoe minder onze cultuur vorming tot leidersschap mogelijk maakt. Stap voor stap wordt beschreven hoe het vermogen tot leiderschap wordt aangetast: verschraling van de taal, disconnectie, verlies van innerlijkheid en van afhankelijkheidsrelaties in de werksfeer.
Daarnaast laat Verstraeten zien langs welke weg opnieuw ruimte van vrijheid kunnen worden geschapen. Een herstel van het verstoorde evenwicht tussen actie en contemplatie maakt nieuwe creativiteit en een integrale spiritualiteit mogelijk. Een boek dat ook voor niet- of anders-gelovigen uitdagende literatuur zal zijn.
Andere boeken en artikels van de hand van Johan Verstraeten:
- J. VERSTRAETEN, Spirituality, leadership and the quest for meaning, in: Logos. A Journal of Catholic Thought and Culturue, 5 (2002), p. 17-39.
- J. VERSTRAETEN, Wijsheid en spiritualiteit: de verwaarloosde bronnen van leiderschap. In: H. VERBOVEN (Eds.), Tussen moraal en winstmaximalisering. Ethische en deontologische uitdagingen voor het 21ste-eeuw kapitalisme (Jaarboek van het Verbond der Vlaamse Academici), Kapellen, Uitgeverij Pelckmans, 2009, p. 102-112.
- J. VERSTRAETEN, Leiderschap en spiritualiteit. In: B. RAYMAEKERS & G. VAN RIEL (eds.), De horizonten van weten en kunnen, Leuven, Universitaire pers, 2002, p. 195-210.
- J. VERSTRAETEN, Spiritualiteit. De weg naar maatschappelijk verantwoord ondernemen en leiderschap., in: P.A. VAN GENNIP (ed.), zakelijkheid met ziel. De bijdrage van ethiek en spiritualiteit aan maatschappelijk verantwoord ondernemen en aan leiderschap, 2002, p. 63-87.
Luk Bouckaert
Wie?
Luk Bouckaert (° 1941) is emeritus hoogleraar aan de K.U.Leuven en het LUC Diepenbeek waar hij ethiek en wetenschapsfilosofie doceerde. Hij is filosoof en economist van vorming. In 1987 startte hij met enkele collega’s en ondernemers het interdisciplinair Centrum voor Economie en Ethiek te Leuven. In 2000 stichtte hij het SPES-forum en is directeur van de pas opgerichte Academie voor meer Spiritualiteit in Economie en Samenleving (www.spes-forum.be). Zijn recente onderzoek en publicaties liggen op het terrein van de bedrijfsethiek en spiritualiteit.
Publicaties:
- J. VANDENHOVE & L. BOUCKAERT, Het welzijn van de zorg: over sociale verantwoordelijkheid en management, Leuven, 1996
- J. VANDENHOVE & L. BOUCKAERT, Business Ethics and the Management of Non-Profit Institutions, in: Journal of Business Ethics, 17(1998): 9-10, p. 1073-1081.
- L. BOUCKAERT, Spiritualiteit, bedrijfsethiek en ondernemerschap (full text: http://www.expertisepunt.be/files/200509%20VKW%20Metena%20Luk%20Bouckaert%20-%20Spiritualiteit,%20bedrijfsethiek%20en%20ondernemerschap.pdf)
- L. Bouckaert, Bezieling in de zorg. Is er een alternatief voor de vermarkting, in: A. Dillen, A. Liégeois & A. Vandenhoeck, De moed om te spreken en te handelen. Profetisch pastoraat, Halewijn, Antwerpen, 2009.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen
Onder deze tendens van aandacht voor spiritualiteit binnen een managementscontext kunnen we ook de initiatieven rond maatschappelijk verantwoord ondernemen plaatsen. Maatschappelijk verantwoord ondernemen stelt drie waarden centraal: Mensen, milieu en winst (of welvaart). Ook de zorg- en welzijnsvoorzieningen besteden daar steeds meer aandacht aan.
Pastorale zorg en management
Binnen het management van zorgvoorzieningen is er vaak een openheid voor spiritualiteit en waarden, maar wat nu met pastorale zorg? Vooral een duidelijke missie van de voorziening is belangrijk. Wanneer pastorale zorg gedragen wordt door de visie van de voorziening, is de integratie van de pastorale dienst een stuk eenvoudiger.
- Op welke manier kan pastorale zorg geïntegreerd worden binnen de instelling?
- Wat kan de bijdrage van het management hiertoe zijn?
De pastores van UZ Leuven hebben onder externe begeleiding van Dominiek Lootens een zelfevaluatie-instrument ontworpen. Deze vragenlijst peilt onder andere naar de integratie van de pastorale dienst in de voorziening.U vindt deze enquête hier terug.
Spirituele audit in woon- en zorgcentra
Caritas Vlaams-Brabant en Mechelen verzocht de SPES Academie een methode te ontwikkelen om spirituele verlangens en behoeften in woon- en zorgcentra te detecteren en ze te integreren in een waardegedreven beleid. De SPES Academie ontwierp daarvoor een model voor spirituele audit in woon- en zorgcentra. Dankzij het Fonds Celis werd het mogelijk op basis van dit model in 2006-2008 een empirisch onderzoek op te zetten in een aantal woon- en zorgcentra, aangesloten bij Caritas Vlaams-Brabant en Mechelen.
De resultaten van dit onderzoek vindt u in het boekje: Spiritualiteit. Fundament van zorg.
Het cahier staat onder redactie van Luk Bouckaert, Anouk Depuydt en Dirk Hutsebaut.
Klik hier voor meer informatie en om het boekje te bestellen